UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA PO NOWELIZACJI – POZBĄDŹ SIĘ DŁUGÓW I ZACZNIJ NOWE ŻYCIE!

UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA PO NOWELIZACJI – POZBĄDŹ SIĘ DŁUGÓW I ZACZNIJ NOWE ŻYCIE!

Upadłość konsumencka jest instytucją prawa wprowadzoną nowelizacją prawa upadłościowego i naprawczego z dnia 31 marca 2009 roku. Wprowadzenie upadłości konsumenckiej wzorowane na ustawodawstwie państw zachodnich niosło początkowo wiele nadziei dla rzeszy zadłużonych konsumentów.

Szybko okazało się jednak, że wprowadzone w ówczesnym kształcie przepisy dotyczące instytucji upadłości konsumenckiej nie są wolne od wad, które uniemożliwiały ogłoszenie upadłości wobec niemal wszystkich konsumentów zainteresowanych takim rozwiązaniem. Prowadzenie postępowania upadłościowego wobec konsumentów w pierwotnym kształcie ustawy z 31 marca 2009 r. stało się w zasadzie niemożliwe, czyniąc z przepisów noweli martwe, nie nadające się do stosowania prawo.

Na szczęście ustawodawca okazał się otwarty na sugestie judykatury oraz konstruktywnej krytyki przedstawicieli doktryny i dnia 31 grudnia 2014 r. wprowadził przepisy zmieniające ustawę Prawo upadłościowe i naprawcze. Wskazana nowelizacja wprowadziła zasady ułatwiające zarówno proces składania wniosków o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, jak również poszerzając zbiór sytuacji, w których dopuszczalne jest ogłoszenie samej upadłości konsumenckiej przez sąd. Nadto nowelizacja umożliwiła także zawarcie przez dłużników w ramach postępowania upadłościowego układu z wierzycielami, co wcześniej nie było możliwe. Nowelizacja prawa upadłościowego w przedmiocie upadłości konsumenckiej wprowadzona 31 grudnia 2014 r. okazała się skuteczna. Niezwłocznie bowiem po wprowadzeniu jej w życie, liczba ogłaszanych upadłości konsumenckich zaczęła lawinowo rosnąć, uwalniając co miesiąc kolejne setki dłużników niewypłacalnych od niemożliwych do udźwignięcia długów. W obecnym stanie prawnym powiedzieć już można śmiało, że upadłość konsumencka spełnia w końcu swoją społeczną rolę, pozwalając oddłużyć rzesze konsumentów, którzy często popadli w tarapaty finansowe bez swojej winy, umożliwiając im (po ustalonym przez sąd okresie spłaty zobowiązań) rozpoczęcie nowego życia pozbawionego długów.

Kolejne pożyteczne zmiany poszerzające grono podmiotów objętych przepisami dotyczącymi upadłości konsumenckiej oraz ułatwiające zgłoszenie wniosku o jej ogłoszenie zostały wprowadzone nowelizacją z dnia 15 maja 2015 r. wchodzącą w życie w dniu 1 stycznia 2016 r. Nowelizacja ta wprowadziła możliwość występowania o ogłoszenie upadłości konsumenckiej przez byłych przedsiębiorców, wspólników osobowych spółek handlowych, a także osoby prowadzące działalność gospodarczą bez jej zgłoszenia we właściwym rejestrze, bez konieczności oczekiwania upływu 1 roku od wykreślenia z rejestru lub zaprzestania działalności gospodarczej. Nowelizacja ta wydaje się być kolejną dobrą zmianą, pozwalając objąć oddłużeniowym dobrodziejstwem upadłości konsumenckiej szerszy krąg podmiotów.

CZYM JEST UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA?

Upadłość konsumencka jest szczególnym, dwuetapowym postępowaniem sądowym, którego celem jest z jednej strony zaspokojenie wierzycieli konsumenta według zasad przewidzianych w prawie upadłościowym i naprawczym, z drugiej zaś strony oddłużenie osoby dłużnika niewypłacalnego tak, by po wyznaczonym przez sąd okresie spłaty długów mógł on rozpocząć nowe życie nieobciążony już dotychczasowymi zobowiązaniami. Na uwagę zasługuje tutaj, że chociaż zaspokojenie wierzycieli proporcjonalnie i w kolejności przewidzianej przepisami ustawy jest wspólnym celem postępowania upadłościowego mającego zastosowanie także do przedsiębiorców, to oddłużenie realizujące się poprzez umorzenie długów konsumenta jakie pozostały po zakończonym postępowaniu upadłościowym, jest już rozwiązaniem unikalnym dla upadłości konsumenckiej.

Upadłość konsumencką sąd ogłosić może tylko wobec konsumentów, a więc osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, którzy stali się niewypłacalni – nie są więc w stanie na bieżąco regulować swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych.

Dzięki unikalnej konstrukcji oddłużenia upadłego konsumenta, instytucja ta umożliwia całkowite zwolnienie konsumenta z długów poprzez ogłaszane przez sąd umorzenie zobowiązań, które powstały przed dniem ogłoszenia upadłości, a których nie udało się zaspokoić w postępowaniu upadłościowym lub w wyniku wykonania planu spłaty. Ustawodawca przewidział też wyjątkową możliwość oddłużenia konsumenta nawet bez wykonywania planu spłaty.

Przepisy o upadłości konsumenckiej w znowelizowanej postaci przesądzają o tym, że finalnym skutkiem przeprowadzenia postępowania upadłościowego jest zupełne zwolnienie konsumenta z długów, co pozwoli mu rozpocząć nowe życie bez ciężaru wcześniejszych nieszczęśliwych zdarzeń i nietrafnych decyzji finansowych.

W obecnym brzmieniu przepisy upadłości konsumenckiej nakładają na dłużników wypełnienie jedynie relatywnie niewymagającego warunku uczciwego i zgodnego z prawem działania konsumenta. Stwierdzenie, że dłużnik w okresie poprzedzającym ogłoszenie upadłości, jak i w toku samego postępowania upadłościowego działa uczciwie i zgodnie z prawem wypełnia wskazaną przesłankę i otwiera drogę do ogłoszenia upadłości, a następnie umorzenia zobowiązań konsumenta, przy czym przeprowadzenie postępowania upadłościowego wobec uczciwego i nie łamiącego zasad prawa dłużnika zawsze skutkować powinno umorzeniem jego niezaspokojonych zobowiązań.

Istotną implikacją powyższego jest, iż niedopuszczalne jest ogłoszenie upadłości konsumenckiej, ani późniejszego umorzenia długów wobec dłużnika, który doprowadził do swojej niewypłacalności umyślnie lub też wskutek rażącego niedbalstwa. Wykluczeni z dobrodziejstw postępowania upadłościowego są też dłużnicy, którzy podejmowali działania na szkodę swoich wierzycieli, w toku postępowania ukrywali majątek lub też zaniechali wykonywania innych obowiązków wynikających z ustawy.

Nadto postępowanie upadłościowe możliwe jest tylko wobec konsumentów faktycznie nie mogących regulować swoich wymagalnych zobowiązań. Wyłączeni z upadłości konsumenckiej będą więc ci dłużnicy, którzy co prawda mają zobowiązania wobec wierzycieli, ale ich przychody oraz posiadany majątek pozwalają na spłatę tych zobowiązań w całości. Upadłość konsumencka, pomimo swojego szczególnego celu nakierowanego na oddłużenie konsumenta, pozostaje wciąż postępowaniem upadłościowym i jako takie stanowi egzekucję generalną łączącą i zastępującą indywidualne postępowania sądowe i egzekucyjne, które w jej braku toczyłyby się z inicjatywy poszczególnych wierzycieli. Upadłość konsumencka oprócz skutku oddłużenia konsumenta prowadzić ma więc także do łącznego i zgodnego z przepisami ustawy zaspokojenia roszczeń wierzycieli – w tym także wierzycieli wierzytelności niewymagalnych.

Istotnym elementem postępowania upadłościowego jest w przypadku upadłości konsumenckiej - podobnie jak upadłości likwidacyjnej prowadzonej na zasadach ogólnych – likwidacja całego majątku konsumenta, rzadziej jego części. Ze środków uzyskanych z likwidacji mienia dłużnika pokrywa się roszczenia wierzycieli według kolejności grup zaspokojenia, w każdej grupie w równych częściach.

Podobnie jak w postępowaniu upadłościowym prowadzonym na zasadach ogólnych, likwidację majątku dokonuje wyznaczony przez sąd syndyk masy upadłościowej. Do zadań syndyka w toku postępowania należy oprócz sprzedaży majątku upadłego konsumenta i przekazania środków z tejże sprzedaży wierzycielom w odpowiedniej kolejności i wysokości, także wykonanie spisu majątku dłużnika oraz weryfikacja roszczeń wierzycieli. Swoje czynności syndyk wykonuje samodzielnie lub za zgodą sędziego komisarza – sędziego prowadzącego postępowanie upadłościowe.

KTO MOŻE ZGŁOSIĆ WNIOSEK O OGŁOSZENIE UPADŁOŚCI KONSUMENCKIEJ?

Upadłość konsumencką ogłosić można jedynie wobec konsumenta, a więc osoby fizycznej która nie prowadzi działalności gospodarczej, a dzięki nowelizacji wchodzącej w życie 1 stycznia 2016 r. także wobec osoby, która była (ale w chwili składania wniosku już nie jest) przedsiębiorcą, wspólnikiem osobowych spółek handlowych albo prowadziła działalność gospodarczą bez jej zgłoszenia we właściwym rejestrze.

Inicjatywa do przeprowadzenia postępowania upadłościowego w trybie upadłości konsumenckiej przysługuje jedynie zadłużonemu konsumentowi, bowiem postępowanie upadłościowe w przedmiocie ogłoszenia upadłości konsumenckiej odmiennie niż w przypadku upadłości prowadzonej na zasadach ogólnych wszczynane jest tylko i wyłącznie na wniosek konsumenta. Regulacja taka wyklucza więc możliwość wszczęcia postępowania upadłościowego wobec konsumenta przez wierzycieli i inne podmioty uprawnione do zgłoszenia takiego wniosku wobec przedsiębiorcy (prokurator, organizacje społeczne). Postępowanie takie nie może być również wszczynane z urzędu.

Skoro upadłość konsumencką można ogłosić jedynie wobec konsumenta to a contrario upadłości konsumenckiej nie można ogłosić wobec:

- osób prawnych (spółek akcyjnych, spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, fundacji czy spółdzielni),

- spółek osobowych ani wspólników spółek osobowych (spółki jawnej, partnerskiej, komandytowej),

- małżeństwa łącznie – nie stoi to na przeszkodzie ogłoszenia upadłości konsumenckiej wobec każdego z małżonków z osobna,

- osoby prowadzącej działalność gospodarczą bez względu czy działalność ta jest zarejestrowana czy też nie.

Na zgłoszenie wniosku o upadłość konsumencką nie ma żadnego wyznaczonego terminu i może być złożony w dowolnym czasie. Konsumenci nie posiadają też odmiennie od przedsiębiorców i członków zarządu osób prawnych obowiązku zgłaszania wniosku o ogłoszenie upadłości w ogóle. Jest to bowiem szczególna instytucja stworzona z myślą o oddłużaniu konsumentów, nie tylko zaś maksymalnym i zgodnym z zasadami prawa zaspokojeniu wierzycieli.

Jakie są skutki ogłoszenia upadłości konsumenckiej?

Ogłoszenie upadłość konsumenckiej oprócz wspomnianej perspektywy oddłużenia niesie też inne doniosłe dla upadłego konsumenta konsekwencje, z których niektóre są dla niego niezbyt korzystne. Do najpoważniejszych skutków ogłoszenia upadłości należą:

- Przekształcenie majątku konsumenta (w tym nieruchomości, ruchomości, praw majątkowych, a także wynagrodzenia za pracę upadłego w części niepodlegającej zajęciu) w masę upadłości, nad którą zarząd traci upadły na rzecz wyznaczonego przez sąd syndyka. Dla upadłego oznacza to utratę swobody rozporządzania tym majątkiem, w szczególności konsument nie może już dysponować składnikami swego majątku ani ich obciążać.

- Powstanie obowiązku wskazania i wydania syndykowi całego majątku wraz z dokumentacją dotyczącą tego majątku, rozliczeń oraz korespondencji, przy czym niewypełnienie tego obowiązku przez konsumenta skutkuje umorzeniem postępowania upadłościowego uniemożliwiając jego oddłużenie, jak również skuteczne złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w okresie 10-ciu kolejnych lat.

- Uznanie wymagalnymi wszystkich dotąd niewymagalnych zobowiązań zaciągniętych przez konsumenta - w tym także zobowiązań niepieniężnych.

- Ograniczenie swobody dokonywania przez konsumenta czynności prawnych związanych z dysponowaniem jego majątkiem, jedynie do czynności zawieranych w drobnych sprawach życia codziennego – takich jak zakup żywności, środków czystości, regulowanie czynszu czy opłat). Upadły może więc dysponować swoim majątkiem w części nie wchodzącej do masy upadłości w tym częścią wynagrodzenia do kwoty wolnej od egzekucji.

- Sprzedaż przez syndyka majątku znajdującego się w masie upadłości, a więc majątku upadłego konsumenta z wyjątkiem składników wyłączonych spod egzekucji – a więc również wyłączonych spod włączenia do masy upadłości. Wyłączone na mocy norm kodeksu postępowania cywilnego są min.: przedmioty urządzenia domowego, pościel, bielizna i ubranie codzienne, zapasy żywności i opału, narzędzia i inne przedmioty niezbędne do osobistej pracy zarobkowej dłużnika, przedmioty niezbędne do nauki, papiery osobiste, odznaczenia i przedmioty służące do wykonywania praktyk religijnych oraz przedmioty codziennego użytku, które mogą być sprzedane tylko znacznie poniżej ich wartości, a dla dłużnika mają znaczną wartość użytkową. Syndyk będzie sprzedawał składniki mienia niewyłączone spod egzekucji, a więc nieruchomości, samochody czy wartościowy sprzęt elektroniczny, a także taki sprzęt AGD, który nie jest konieczny do prowadzenia gospodarstwa domowego. Syndyk dokonuje sprzedaży na podstawie sporządzonego wcześniej inwentarza majątku wchodzącego w skład masy upadłości (wcześniej majątku konsumenta).

- Wstrzymanie wszystkich postępowań sądowych i egzekucyjnych prowadzonych przeciwko upadłemu z wyjątkiem postępowań dotyczących roszczeń niepodlegających zgłoszeniu w postępowaniu upadłościowym (np. powództwa o uznanie ojcostwa). Do takich wstrzymanych postępowań będzie mógł wstąpić syndyk, w charakterze pełnomocnika upadłego.

- Konieczność oceny decyzji upadłego konsumenta pod kątem ich wpływu na postępowanie upadłościowe, bowiem po ogłoszeniu upadłości działania podejmowane przez konsumenta, które zmniejszą jego możliwość zaspokajania wierzycieli mogą stanowić podstawę decyzji sądu o umorzeniu postępowania bez oddłużenia (np. bezpodstawne zwolnienie się z pracy).

CZY SĄD MOŻE ODDALIĆ WNIOSEK O OGŁOSZENIE UPADŁOŚCI KONSUMENCKIEJ?

Sąd oddali wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej jeżeli dłużnik nie będzie spełniał wskazanych w ustawie kryteriów – w szczególności nie będzie konsumentem w rozumieniu ustawy prawo upadłościowe i naprawcze, wtedy gdy sąd uzna, że nie jest on niewypłacalny, a nadto gdy uzna, że wystąpiła choćby jedna z przesłanej negatywnych.

Sąd w toku pierwszego etapu postępowania – postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości – orzekając w składzie jednoosobowym dokonuje oceny czy w okresie przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości konsument zachowywał się względem wierzycieli uczciwie i zgodnie z prawem, w szczególności zaś ustali, czy na podstawie oświadczeń konsumenta i znajdujących się w aktach sprawy dokumentów nie zachodzą przesłanki negatywne ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Uznanie, iż wystąpiła jakakolwiek z wskazanych niżej przesłanek negatywnych spowoduje oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej.

Sąd oddali więc wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, jeżeli:

- konsument doprowadził do swojej niewypłacalności albo istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub w skutek rażącego niedbalstwa (np.: zaciągnął kredyt z zamiarem jego niezwrócenia, będąc już niewypłacalnym zaciągał kolejne zobowiązania wiedząc, iż nie będzie mógł ich spłacić, swoim niezgodnym z prawem działaniem doprowadził do utraty pracy lub istotnego zmniejszenia przychodów etc. );

- w stosunku do konsumenta prowadzono już konsumenckie postępowanie upadłościowe, ale zostało ono umorzone z innych przyczyn niż na wniosek konsumenta (np.: w wyniku zaniechania przez niego swoich obowiązków, ukrywania majątku, utrudnianiu czynności syndyka);

- w stosunku do konsumenta we wcześniejszym konsumenckim postępowaniu upadłościowym uchylono plan spłaty (np. w wyniku zaniechania wykonania planu spłaty czy zatajaniu źródeł przychodów),

- zaniechaniu złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w przeszłości w sytuacji gdy konsument prowadził działalność gospodarczą i nie dotrzymał terminów zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości wskazanych w przepisach prawa upadłościowego i naprawczego,

- konsument podał we wniosku nieprawdziwe lub niezupełne dane,

- w okresie 10 lat przed dniem złożenia wniosku, względem konsumenta toczyło się już konsumenckie postępowanie upadłościowe, które zakończyło się całościowym lub częściowym oddłużeniem,

- czynność prawna konsumenta została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Wobec powyższych szczególnie istotne jest, by konsument sporządzając wniosek zadbał rzetelne wskazanie istotnych dla postępowania okoliczności, jak również wskazał i uzasadnił brak występowania przesłanek negatywnych.

Na uwagę zasługuje jednak, że w myśl nowelizacji przepisów o upadłości konsumenckiej w wyjątkowych okolicznościach, uzasadnionych względami słuszności i zasadami humanitaryzmu (np.: ciężka choroba, podeszły wiek, wyjątkowo trudna sytuacji rodzinna), sąd pomimo wystąpienia przesłanek negatywnych może ogłosić upadłość konsumenta. W takiej sytuacji konieczne jest jednak, rzetelne i dokładne przedstawienia występowania takich przesłanek oraz ich udowodnienie.

Reasumując, upadłość konsumencka w kształcie po nowelizacjach z 2014 i 2015 roku, stała się doniosłą społecznie i prawnie instytucją, której stosowanie pozwoli na nowy start dziesiątkom tysięcy zadłużonych ponad możliwość spłaty Polakom, przywracając ich niejako społeczeństwu, dając możliwość dalszej pracy zawodowej oraz przeciwdziałając ich ucieczce do szarej lub czarnej strefy. Wprowadzone przepisy pozwolą też na bardziej sprawiedliwą spłatę wierzycieli, ograniczając również powszechną agresywność i bezprawność działań windykacyjnych, które w sytuacji szybkiej możliwości ogłoszenia upadłości i objęcia majątku dłużnika zarządem syndyka nie będą już tak powszechnie prowadzić do faworyzowania wybranych wierzycieli kosztem pozostałych.

Autorzy:

Piotr Pieczara, syndyk, licencjonowany doradca restrukturyzacyjny, pełnomocnik Kancelarii Themi

Michał Kaczmarski, Adwokat specjalizujący się w prawie upadłościowym, cywilnym i gospodarczym, współpracujący z Kancelarią Themi

Wypełnij formularz i zgłoś się w celu wykonania bezpłatnej analizy prawnej Twojej sytuacji pod kątem możliwości i skutków ogłoszenia upadłości konsumenckiej (lub upadłości przedsiębiorcy). Prawnicy Kancelarii Themi specjalizujący się w problematyce upadłości (syndycy masy upadłościowej, doradcy restrukturyzacyjni, adwokaci) skontaktują się z Tobą w ciągu 48 godzin w celu wykonania bezpłatnej analizy prawnej Twojej sytuacji.

Oświadczam, że wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez administratora danych w celach marketingowych, tj. sprzedaży usług prawnych Themi Spółka z o.o. z siedzibą w Krakowie i przesyłania mi informacji dotyczących oferty usług prawnych świadczonych przez Themi Spółka z o.o. z siedzibą w Krakowie, stosownie do treści przepisów Ustawy o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz.U. Nr 133. Poz.883 ze zm.).