UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA A MAJĄTEK MAŁŻEŃSTWA – SYTUACJA MAŁŻONKA UPADŁEGO

UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA A MAJĄTEK MAŁŻEŃSTWA – SYTUACJA MAŁŻONKA UPADŁEGO

Ponad połowa wszystkich ogłaszanych upadłości konsumenckich dotyczy osób pozostających w małżeństwie. Spośród nich zdecydowana większość posiada przynajmniej część majątku we wspólności ustawowej małżeńskiej. Odmiennie bowiem od przedsiębiorców konsumenci rzadko przewidują stan niewypłacalności,

w związku z czym rzadko starają się z odpowiednim wyprzedzeniem zapobiec negatywnym skutkom jego powstania.

MAJĄTEK MAŁŻONKÓW - WSPÓLNOŚĆ MAJĄTKOWA MAŁŻEŃSKA

Wspólność majątkowa małżeńska stanowi szczególny rodzaj współwłasności, w której nie wyodrębnia się części ułamkowych, a oboje małżonków może w zgodzie z normami prawa rodzinnego władać zgodnie majątkiem wspólnym. Zakres wspólności małżeńskiej może być ustanowiony umową notarialną pomiędzy małżonkami, jednak w najczęstszym przypadku i wobec braku odpowiedniej umowy, jej postanowienia zastępują przepisy ustawy. W swoim standardowym, ustawowym kształcie wspólność majątkowa obejmuje majątek, który powstał w okresie trwania małżeństwa – tzw. majątek dorobkowy.

Przepisy Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego wskazują składniki majątku wchodzące do majątku dorobkowego małżonków, z tym że nie jest to lista kompletna, a jedynie przykładowe wyliczenie najważniejszych - według ustawodawcy - składników mienia. Zgodnie z przepisami KRO do majątku dorobkowego wchodzą w szczególności:

- pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,

- dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków,

- środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków.

Nie wchodzą natomiast do majtku wspólnego małżonków te składniki majątkowe, których własność przysługiwała małżonkom jeszcze przed dniem zawarcia małżeństwa np. dom jednego z małżonków, jego przedsiębiorstwo, oszczędności na rachunku itd., a także istniejące w dniu zawarcia małżeństwa długi małżonków. Podobnie poza majątkiem wspólnym znajdują się otrzymane przez poszczególnych małżonków darowizny i spadki, a także prawa niezbywalne (jak np. prawo użytkowania, prawo do alimentacji), roszczenia i odszkodowania za skutki czynów deliktowych,  jak np. odszkodowania za uszkodzenie ciała lub doznaną krzywdę, a także nagrody literackie i inne, prawa autorskie, patenty i dochody z nimi związane.

Wspólność ustawowa małżeństwa jest ustrojem majątkowym powstającym z mocy samego prawa w chwili zawarcia związku małżeńskiego, o ile małżonkowie nie wykluczyli jej powstania sporządzając akt notarialny – intercyzę – uniemożliwiający jej powstanie w ogóle, bądź ograniczający zakres jej wiązania. Aby wspólność ustawowa w ogóle nie powstała konieczne jest zawarcie odpowiedniego aktu jeszcze przed datą zwarcia małżeństwa. Istnieje także możliwość zniesienia wspólności ustawowej małżeńskiej lub modyfikację jej zakresu i to zarówno poprzez jego ograniczenie, jak i rozszerzenie. Może więc w konkretnym przypadku, jeżeli małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską, istnieć inny niż ustawowy stan majątkowy, a więc w majątku dorobkowym oraz odpowiednio majątkach odrębnych małżonków mogą znajdować się inne składniki mienia, niżby to wynikało z przepisów ustawy.

WSPÓLNOŚĆ MAJĄTKOWA MAŁŻEŃSKA A UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA

Rozważając skorzystanie z instytucji upadłości konsumenckiej trzeba szczególnie być świadomym istnienia oraz zakresu wspólności ustawowej małżeńskiej. W przypadku upadłości konsumenckiej,  podobnie jak przy upadłości przedsiębiorcy,  należy mieć na uwadze, że jej ogłoszenie spowoduje ustanie takiej wspólności, a majątek, który do tej pory był majątkiem wspólnym, w całości wchodzi do masy upadłości.

Dla małżonka upadłego jest to rozwiązanie często bardzo niekorzystne, bowiem de facto traci on z chwilą ogłoszenia upadłości prawo własności wobec całego mienia znajdującego się w majątku wspólnym.

Na uwagę w tym miejscu zasługuje, że zazwyczaj przynajmniej część długów jednego z małżonków nie obciążała majątku wspólnego, zgodnie bowiem z przepisami KRO, aby wierzyciel mógł skierować egzekucję do majątku wspólnego małżonków, powinien uzyskać wcześniej zgodę drugiego małżonka na zaciągniecie zobowiązania przez małżonka. W braku takiej zgody egzekucja co do zasady prowadzona może być jedynie z majątku odrębnego małżonka, który zaciągnął zobowiązanie. Przepisy KRO chronią więc interesy tego małżonka, który sam zobowiązań nie zaciąga przed nierozsądnym, bądź przebiegłym działaniem drugiego małżonka. Funkcja ochronna tej normy roztacza się zarówno na sytuacje, w których jeden z małżonków dokonuje niezaakceptowanych przez drugiego małżonka ryzykowanych inwestycji, zawiera nierozsądnie niekorzystne umowy, zaciąga zobowiązania w związku ze swoimi nałogami, ale także w sytuacji gdy przebiegle chciałby pozbawić drugiego małżonka własności majątku wspólnego np. działając w porozumieniu z innymi osobami zawierając fikcyjne umowy i zaciągając fikcyjne zobowiązania. Ze wskazanych wyżej względów ochrona majątku wspólnego przed samodzielnym, nie zawsze rozsądnym, a czasem także pozbawionym dobrej woli działaniem małżonka wydaje się koniecznością.

Odmiennie jednak w przypadku ogłoszenia upadłości jednego z małżonków ochrona taka nie przysługuje, bowiem wejście do masy upadłości całego majątku dorobkowego oznacza jego utratę przez małżonka upadłego. Możliwość zgłoszenia wierzytelności z tytułu udziału w majątku wspólnym przez takiego małżonka nie może być bowiem uznana za wystarczające zabezpieczenie w sytuacji, gdy z samej natury postępowania upadłościowego wynika założenie zazwyczaj niepełnego zaspokojenia wierzycieli.

UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA – USTANIE WSPÓLNOŚCI MAJĄTKOWEJ MAŁŻEŃSKIEJ

Z chwilą ogłoszenia upadłości konsumenckiej (identycznie, jak w przypadku ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy) ustaje wspólność małżeńska, a majątek wspólny wchodzi w całości do masy upadłości. Jednocześnie małżonek upadłego nabywa prawo do zgłoszenia swojej wierzytelności odpowiadającej posiadanemu udziałowi w majątku wspólnym. Zgodnie z dyspozycją KRO w prawie wszystkich przypadkach udziały małżonków w majątku dorobkowym są sobie równe, w związku z czym małżonek upadłego może zgłosić wierzytelność odpowiadającą połowie wartości majątku wspólnego. Zgłaszaną wierzytelność małżonek upadłego wycenia według cen z daty ogłoszenia upadłości, należy bowiem uznać, że skoro z chwilą ogłoszenia upadłości ustaje z mocy samego prawa wspólność majątkowa, to z tą datą powstaje roszczenie pieniężne o zaspokojenie wierzytelności z tytułu udziału w tym majątku.

W przypadku upadłości konsumenckiej będącej obligatoryjnie upadłością likwidacyjną, wierzytelności małżonka z tytułu jego udziału w majątku wspólnym zaspokajane będą zgodnie z brzemieniem ustawy po nowelizacji z 2015 roku w kategorii drugiej. Ponieważ ustanie wspólności majątkowej następuje z mocy samego prawa, nie zaś na skutek czynności syndyka, wierzytelność z tytułu wejścia do masy upadłości majątku wspólnego nie może być zaspokojona w kategorii pierwszej. Po nowelizacji prawa upadłościowego z 2015 roku przyjąć należy - odmiennie niż w okresie sprzed nowelizacji - że należności małżonka z tytułu udziału powinny zostać zaspokojone w kategorii drugiej, bowiem jest to jedyna kategoria otwarta, a brak jest uregulowań wskazujących bezpośrednio kategorię zaspokojenia tych wierzytelności. W brzmieniu po nowelizacji ustawa zrównuje małżonka upadłego dłużnika z większością pozostałych wierzycieli, przyznając mu prawo zaspokojenia na równi z nimi, a nie, jak w stanie sprzed nowelizacji, dopiero w kategorii czwartej.

Nadmienić należy, że w przypadku umorzenia, ukończenia lub uchylenia postępowania upadłościowego, między małżonkami powstaje ponownie ustawowy ustrój majątkowy.

Co do zasady, do masy upadłości wchodzi cały majątek wspólny małżonków.  Ustawodawca przewidział jednak od tej zasady pewne wyjątki. Do masy upadłości nie wejdą te składniki mienia, które na mocy przepisów szczególnych w ogóle wyłączone są z możliwości wejścia do masy upadłości. W szczególności zaś przedmioty przysługujące wyłącznie małżonkowi upadłego do prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej, z wyjątkiem przedmiotów majątkowych nabytych do majątku wspólnego w ciągu dwóch lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Nie budzi szczególnych wątpliwości, że ustanie wspólności małżeńskiej z konsekwentnym wejściem do masy upadłości całego majątku wspólnego – z wyjątkiem wspomnianych składników wyłączonych spod egzekucji – jest rozwiązaniem dla małżonka upadłego, a często również dla samego upadłego, silnie niekorzystne. Sposobem na uniknięcie niekorzystnych skutków ogłoszenia upadłości konsumenckiej dla majątku wspólnego byłoby więc najpewniej zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej znoszącej taką współwłasność lub zniesienie tej współwłasności orzeczeniem sądowym jeszcze przed ogłoszeniem upadłości. Ustawodawca jednak przewidział takie możliwe działanie dłużnika i jego małżonka, wprowadzając ograniczenia czasowe skuteczności rozdzielności majątkowej wobec masy upadłości. Takie regulacje, choć chronią wierzycieli upadłego przed działaniem prowadzącym do uszczuplenia masy upadłości, mogą być jednocześnie w niektórych sytuacjach wyjątkowo krzywdzące dla małżonka upadłego. W skrajnych przypadkach były małżonek nawet rok po uprawomocnieniu się orzeczenia o rozwodzie, może być zmuszony do ponoszenia konsekwencji długów byłego małżonka i to także tych, które zaciągnął on już po ustaniu małżeństwa.

Zgodnie bowiem z dyspozycjami prawa upadłościowego ustanie wspólności majątkowej małżeńskiej na podstawie orzeczenia sądu w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, chyba że pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej został złożony co najmniej na dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Normę tą stosuje się także odpowiednio w przypadku, gdy ustanowienie rozdzielności majątkowej powstaje z mocy samego prawa w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w wyniku rozwodu lub separacji (a także ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków), chyba że pozew lub wniosek w sprawie został złożony co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Także więc w przypadku rozwodu lub separacji ustanie wspólności małżeńskiej będzie bezskuteczne wobec masy upadłości.

Podobnie w przypadku zniesienia wspólności ustawowej małżeńskiej lub jej ograniczenia umową majątkową małżeńska zawartą w formie notarialnej, czynność ta będzie skuteczna w stosunku do masy upadłości jedynie wtedy, gdy umowa zawarta została co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Po ogłoszeniu upadłości nie można też ustanowić rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą niż data ogłoszenia upadłości.

CZYNNOŚCI DŁUŻNIKA PRZED OGŁOSZENIEM UPADŁOŚCI

Prawo upadłościowe rygorystyczne jest też dla czynności nieodpłatnych i odpłatnych, jakie dłużnik mógłby zawierać z małżonkiem bądź innymi osobami bliskimi celem uszczuplenia masy upadłości bezpośrednio przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Takim bowiem czynnościami dłużnik mógłby wyprowadzić z majątku odrębnego, ale także dorobkowego, mienie z ominięciem przepisów dotyczących dwuletniego okresu bezskuteczności zniesienia wspólności małżeńskiej, w konsekwencji czego mógłby uniknąć wejścia poszczególnych składników majątku do masy upadłości.

Co do zasady zupełnie bezskuteczne w świetle prawa upadłościowego są wszystkie czynności prawne, nawet odpłatne, dokonane w okresie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli dokonane zostały między upadłym a małżonkiem, krewnym lub powinowatym w linii prostej, krewnym lub powinowatym w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie albo z przysposobionym lub przysposabiającym. Nawet więc umowa sprzedaży zawarta z małżonkiem bądź inną osobą określoną w ustawie w okresie pół roku przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości nie pozwoli uniknąć wciągnięcia do masy upadłości składników mienia objętych taką umową.

Bezskuteczne także w stosunku do masy upadłości są czynności prawne dokonane na rzecz jakiejkolwiek osoby, w tym oczywiście także małżonka upadłego, przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on swoim majątkiem, jeżeli dokonane zostały nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia otrzymanego przez upadłego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby trzeciej.

BEZSKUTECZNOŚĆ CZYNNOŚCI UPADŁEGO – SKARGA PAULIAŃSKA

Nadto zważyć trzeba, że nawet w okresie dłuższym, bo aż 5 letnim, czynności prawne zarówno odpłatne, jak i nieodpłatne dokonane przez dłużnika, mogą zostać objęte bezskutecznością względem wierzycieli, jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową. Takie uznanie możliwe jest na mocy przepisów kodeksu cywilnego o uznaniu czynności prawnej za bezskuteczną względem wierzycieli (tzw. skarga pauliańska). Niebezpieczeństwo takiego uznania istnieje, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia, z którą dokonał czynności o pokrzywdzeniu wierzycieli, wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Powództwo takie w praktyce trudne jest do przeprowadzenia, bowiem niesie konieczność wykazania wiedzy o pokrzywdzeniu wierzycieli przez osobę trzecią w chwili dokonania czynności, jednak dzięki domniemaniu faktycznemu dotyczącemu uznania takiej wiedzy w przypadku osób bliskich dłużnikowi – a więc bez wątpienia także małżonka – niesie wysokie ryzyko uznania czynności za bezskuteczną względem wierzycieli, jeżeli dłużnik dokonał tej czynności z osobą bliską.

W przypadku dokonania natomiast czynności nieodpłatnej do uznania takiej czynności za bezskuteczną wystarczy wierzycielowi wykazanie okoliczności samego pokrzywdzenia i świadomości dłużnika w przedmiocie takiego pokrzywdzenia w chwili jej dokonania.

SYTUACJA MAŁŻONKA UPADŁEGO KONSUMENTA

Reasumując, sytuacja małżonka upadłego w przypadku ogłoszenia upadłości drugiego małżonka jest niekorzystna, o ile małżonkowie pozostają we wspólności majątkowej małżeńskiej, jak również jeżeli wspólność ustawowa małżeńska ustała w wyniku zawarcia umowy małżeńskiej w terminie krótszym niż dwa lata przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, lub jeżeli ustała w okresie jednego roku od wydania orzeczenia znoszącego tą wspólność, lub orzeczenia w wyniku którego z mocy samego prawa wspólności ustała (rozwód, separacja).

Sytuacja taka niesie poważne ryzyka nie tylko dla małżonka upadłego, lecz także byłego małżonka, jeżeli od orzeczenia rozwodowego nie minął rok lub dwa lata od złożenia pozwu. Taka sytuacja rodzi też ryzyko nadużyć, a nawet celowych działań skonfliktowanych małżonków lub byłych małżonków, w niektórych sytuacjach umożliwiając przestępne pozbawienie małżonka bądź byłego małżonka jego udziału w majątku wspólnym.

Odmiennie, dłużnikowi trudno jest w obecnym stanie prawnym uniknąć likwidacji majątku wspólnego, o ile nie przewidział z dwu letnim wyprzedzeniem swoich problemów finansowych, a jakiekolwiek działania nakierowane na uszczuplenie masy upadłości bezpośrednio przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości skazane są w zdecydowanej większości przypadków na niepowodzenie wobec możliwości uznania ich za bezskuteczne przez syndyka, ewentualnie sąd, jak również wobec możliwości uznania przez sąd upadłościowy ich szkodzącego interesom wierzycieli charakteru i konsekwentnej odmowy ogłoszenia upadłości konsumenckiej, uniemożliwiającej umorzenie zobowiązań dłużnika.

Wydaje się, że choć przytoczona regulacja chroni interes wierzycieli wobec często dokonywanych przez dłużników czynności nakierowanych na uszczuplenie masy upadłości bezpośrednio przed złożeniem wniosku, to czyni to zbytnio kosztem małżonków i byłych małżonków upadłego. W toku upadłości konsumenckiej - której celem jest przede wszystkim umorzenie zobowiązań upadłego i na ogłoszeniu której zależy przede wszystkim dłużnikowi - sąd upadłościowy dysponuje przecież możliwością uznania nierzetelnego działania dłużnika, a w konsekwencji zaniechania ogłoszenia jego upadłości w ogóle. Takie uprawnienie pozwala na sądową ocenę każdego przypadku, umożliwiając podjęcie decyzji o oddaleniu wniosku w sytuacji, gdy sąd uznałby, że ustanie wspólności było jedynie czynnością nakierowaną na pokrzywdzenie wierzycieli. Taka sankcja wydaje się być wystarczająca dla dłużnika, nie niosłaby zaś ryzyka pokrzywdzenia jego małżonka lub byłego małżonka.

Autorzy:

Piotr Pieczara, syndyk, licencjonowany doradca restrukturyzacyjny, pełnomocnik Kancelarii Themi

Michał Kaczmarski, Adwokat specjalizujący się w prawie upadłościowym, cywilnym i gospodarczym, współpracujący z Kancelarią Themi

Wypełnij formularz i zgłoś się w celu wykonania bezpłatnej analizy prawnej Twojej sytuacji pod kątem możliwości i skutków ogłoszenia upadłości konsumenckiej (lub upadłości przedsiębiorcy). Prawnicy Kancelarii Themi specjalizujący się w problematyce upadłości (syndycy masy upadłościowej, doradcy restrukturyzacyjni, adwokaci) skontaktują się z Tobą w ciągu 48 godzin w celu wykonania bezpłatnej analizy prawnej Twojej sytuacji.

Oświadczam, że wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez administratora danych w celach marketingowych, tj. sprzedaży usług prawnych Themi Spółka z o.o. z siedzibą w Krakowie i przesyłania mi informacji dotyczących oferty usług prawnych świadczonych przez Themi Spółka z o.o. z siedzibą w Krakowie, stosownie do treści przepisów Ustawy o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz.U. Nr 133. Poz.883 ze zm.).