UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA BYŁEGO PRZEDSIĘBIORCY – UMORZENIE ZOBOWIĄZAŃ BYŁEGO PRZEDSIĘBIORCY W UPADŁOŚCI KONSUMENCKIEJ

UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA BYŁEGO PRZEDSIĘBIORCY – UMORZENIE ZOBOWIĄZAŃ BYŁEGO PRZEDSIĘBIORCY W UPADŁOŚCI KONSUMENCKIEJ

Instytucja upadłości - czerpiąc swoje regulacje z analogicznej instytucji prawa niemieckiego - została wprowadzona do polskiego systemu prawa w celu możliwie najpełniejszego i najbardziej sprawiedliwego zaspokojenia wierzycieli.

UPADŁOŚĆ PRZEDSIĘBIORCY – CEL POSTĘPOWANIA

Instytucja upadłości początkowo obejmowała swoimi normami jedynie dłużników będących przedsiębiorcami, bowiem w ramach prowadzenia działalności gospodarczej dochodzi do powstawania największych i najbardziej istotnych z punktu widzenia wierzycieli wierzytelności. Troska o zaspokojenie wierzycieli, która legła u podstaw instytucji upadłości, wymusiła szczególny kształt tego postępowania, który pod pewnymi względami przypomina postępowanie egzekucyjne. Prowadzone jest ono jednak w ramach jednego postępowania na rzecz wielu wierzycieli (tzw. egzekucja generalna) pod nadzorem sądu upadłościowego i sędziego komisarza. Stały nadzór sądowy zapewnić ma odzyskanie możliwie największej cześci wierzytelności przez wierzycieli upadłego i proporcjonalną spłatę wierzycieli, tak by niektórzy wierzyciele nie mogli zaspokoić się w stopniu większym kosztem wierzycieli pozostałych. Postępowanie upadłościowe ma też na celu ochronę bezpieczeństwa obrotu oraz przeciwdziałanie pokrzywdzeniu ewentualnych przyszłych wierzycieli. Ogłoszenie upadłości dłużnika w istotny sposób wyklucza go bowiem z dalszego obrotu gospodarczego, uniemożliwiając w zasadzie zaciąganie kolejnych zobowiązań, jak również istotnie utrudnia redukcję jego mienia, które stanowić może źródło pokrycia jego długów. Co do istoty, upadłość stanowi więc postępowanie mające na celu ochronę wierzycieli przed skutkami niewypłacalności dłużnika, a jego szczególna regulacja i miejsce w systemie prawa pierwotnie miało na celu jedynie zagwarantowanie możliwe największego i proporcjonalnego zaspokojenia wierzycieli.

Pierwotne rozumienie postępowania upadłościowego - jako prostej egzekucji generalnej – ewoluowało, włączając w regulacje normujące instytucję upadłości zasadę ochrony najsłabszych wierzycieli, poprzez ustanowienie grup zaspokojenia, w których środki uzyskane z likwidacji masy upadłości dzielone są proporcjonalnie w grupach według kolejności ich zaspokojenia, tak że kolejne grupy zaspokajane są dopiero po zaspokojeniu grup wcześniejszych. Podobnie ewolucja prawa upadłościowego doprowadziła do wprowadzenia zasady możliwości umorzenia części lub całości zobowiązań upadłego dłużnika po zakończeniu postępowania, czy też zasady zachowania przedsiębiorstwa dłużnika w całości lub zorganizowanej części jeżeli nie doprowadziłoby to do pokrzywdzenia wierzycieli, oraz innych zasad modyfikujących instytucję upadłości z relatywnie prostej egzekucji generalnej do złożonej i wielocelowej instytucji upadłości.

Wskazana ewolucja postępowania upadłościowego nie zmieniła jednak zasadniczego jego celu, jakim jest ochrona wierzycieli przed skutkami niewypłacalności dłużnika, a możliwość umorzenia zobowiązań upadłego przez sąd, jak się wydaje, na celu miała raczej zdyscyplinowanie osoby upadłego do współdziałania w toku postępowania z sądem i innymi organami sądowymi (syndyk, zarządca, nadzorca) niż modyfikację podstawowego celu samego postępowania.

UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA – CEL POSTĘPOWANIA

Prawdziwa rewolucja w instytucji upadłości nastąpiła wraz z wprowadzeniem przepisów o upadłości konsumenckiej. Wprowadzając do polskiego systemu prawnego upadłość konsumencką ustawodawca wprowadził zupełnie nowy cel postępowania upadłościowego, jakim jest ochrona konsumenta przed skutkami zaciągniętych przez niego zobowiązań. Nadrzędnym więc celem postępowania upadłościowego osób fizycznych nie prowadzących działalności gospodarczej (konsumentów) jest więc ich oddłużenie, pozwalające przywrócić ich do normalnego życia społecznego, zawodowego i rodzinnego, nie zaś jedynie ochrona interesów wierzycieli. Oczywiście dbałość o możliwie największe zaspokojenie wierzycieli wciąż pozostaje ważnym celem postępowania upadłościowego konsumentów, jednak to ochrona dłużnika wydaje się być priorytetowa dla ustawodawcy. W toku postępowania upadłościowego konsumenckiego wciąż likwidowany jest majątek dłużnika, wciąż spłacani są ze środków uzyskanych z tej likwidacji wierzyciele, jednak to obligatoryjne (o ile nie złamał on prawa i wykonywał polecenia sądu w toku postępowania) umorzenie zobowiązań upadłego przez sąd jest kluczową zasadą upadłości konsumenckiej. To prawda, że ustawodawca wprowadził obok likwidacji majątku dłużnika także obowiązek okresowej (miesięcznej) spłaty wierzycieli w okresie 3 lat od ustalenia planu spłaty, jednak takie miesięczne spłaty nie mogą być relatywnie wysokie, bowiem wykonanie planu spłaty nie może zagrażać utrzymaniu upadłego i jego rodziny. W wielu szczególnych wypadkach  sąd może też orzec o umorzeniu zobowiązań bez wykonywania planu spłaty w ogóle.

Wprowadzenie instytucji upadłości konsumenckiej przeznaczonej jedynie dla osób fizycznych nie prowadzących działalności gospodarczej (konsumentów) stworzyło sytuację, w jakiej współistnieją obok siebie dwie odmienne co do celu instytucje upadłości – upadłość przedsiębiorców, w której to interes wierzycieli jest najważniejszym, a w zasadzie jedynym celem postępowania i upadłość konsumencką, w jakiej to interes upadłego dłużnika stanowi nadrzędny cel, podczas gdy interes wierzycieli, choć wciąż ważny, schodzi jednak na drugi plan.

UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA BYŁEGO PRZEDSIĘBIORCY

W takiej rzeczywistości prawnej szczególnego znaczenia nabiera kwestia upadłości przedsiębiorcy i jego możliwości skorzystania z dobrodziejstw upadłości konsumenckiej, z właściwym jej obligatoryjnym umorzeniem zobowiązań po zakończeniu postępowania.

Na samym początku zauważyć trzeba, że tak długo jak przedsiębiorca prowadzi faktyczną działalność gospodarczą lub jak długo wpisany jest do właściwego rejestru działalności gospodarczej, tak długo obowiązują go przepisy o upadłości przedsiębiorców czyli przepisy dotyczące ogólnego postępowania upadłościowego.

Z chwilą jednak zaprzestania faktycznego prowadzenia działalności gospodarczej i wykreślenia z właściwego rejestru, przedsiębiorca nabywa właściwość do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej ze wszystkimi jej dobrodziejstwami.

Zasada ta dotyczy wszystkich osób fizycznych, które zaprzestały prowadzenia działalności gospodarczej, którą prowadziły na podstawie wpisu do rejestru przedsiębiorców prowadzonych przez urząd miasta i gminy, a także Krajowego Rejestru Sądowego i to zarówno prowadzących indywidualną działalność gospodarczą, jak również będących wspólnikami w spółki cywilnej czy osobowych spółek handlowych - spółki jawnej, spółki partnerskiej, spółki komandytowej, spółki komandytowo-akcyjnej.

W tym miejscu trzeba wspomnieć, że upadłość konsumencka niewypłacalnych dłużników prowadzących działalność gospodarczą nie jest - jak można by sądzić - alternatywą dla upadłości przedsiębiorcy prowadzonej na zasadach ogólnych, ten bowiem ma obowiązek złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości z upływem 1 miesiąca (wcześniej 2 tygodni) od daty powstania niewypłacalności. Stan niewypłacalności zdefiniowany został jako sytuacja, w której dłużnik utracił zdolność do regulowania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, a domniemanie powstania stanu niewypłacalności obejmuje sytuację, gdy dłużnik zaprzestał regulowania swoich zobowiązań pieniężnych w okresie 3 miesięcy od daty ich wymagalności. Wcześniej termin ten nie był określony, wnioskować więc należało, że już jeden dzień opóźnienia rodzić może uznanie niewypłacalności.  W przypadku osób prawnych i m. in. osobowych spółek prawa handlowego stan niewypłacalności powstaje także wtedy gdy ich zobowiązania pieniężne przekraczają wartość ich majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający dwadzieścia cztery miesiące.

Obowiązek ten wynika wprost z przepisów prawa upadłościowego, a niezłożenie wniosku w terminie rodzi ryzyko odpowiedzialności cywilnej i karnej. Co warte uwagi zaniechanie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy w terminie może stanowić dla niego przeszkodę w umorzeniu jego zobowiązań i to zarówno w postępowaniu upadłościowym prowadzonym na zasadach ogólnych, jak i ewentualnym postępowaniu upadłościowym konsumenckim. Niezłożenie bowiem wniosku o ogłoszenie upadłości stanowi czyn zabroniony pod sankcją ogłoszenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej oraz zasiadania w organach osób prawnych i jako taki mieści się bez wątpienia w negatywnych przesłankach postanowienia o umorzeniu zobowiązań.

W przypadku przedsiębiorcy chcącego skorzystać z instytucji umorzenia zobowiązań, celowe jest więc złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości na zasadach ogólnych. Dłużnik-przedsiębiorca zobowiązany jest do tego przepisami prawa, a stawką dopełnienia tego obowiązku może być umorzenie jego zobowiązań w toku postępowania upadłościowego przedsiębiorcy, a w przypadku niepowodzenia takiego postępowania pozostawienie sobie drogi do umorzenia zobowiązań w toku upadłości konsumenckiej.

PRZEDSIĘBIORCA, KTÓRY W TERMINIE ZŁOŻYŁ WNIOSEK O OGŁOSZENIE UPADŁOŚCI

            Mówiąc o oddłużeniu niewypłacalnego przedsiębiorcy, który w porę zauważył swoją niewypłacalność i postanowił wypełnić ustawowy obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, wskazać należy, że istnieją trzy możliwe stany w jakich  może on starać się o umorzenie zobowiązań.

Po pierwsze, przedsiębiorca który zauważył stan swojej niewypłacalności, czy to w skutek uznania, że zwleka on ze swoimi pieniężnymi zobowiązaniami wymagalnymi od 3 miesięcy, czy to w przypadku wspólników spółek prawa handlowego którzy uznali, że pasywa spółki przekroczyły wysokość jej aktywów i stan ten utrzymuje się od lat dwóch. W takiej sytuacji dłużnik powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości na zasadach ogólnych, współdziałać z sądem i sędzią komisarzem oraz pozasądowymi organami postępowania (syndyk, zarządca sądowy, nadzorca sądowy), przestrzegać zasad prawa i wykonywać polecenia, licząc na umorzenie zobowiązań w toku tego postępowania.

W przypadku ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy, przeprowadzenia postępowania i umorzenia zobowiązań upadłego, podstawowy dla niego cel postępowania zostanie osiągnięty i dalsze prowadzenie postępowania upadłościowego konsumenckiego nie będzie konieczne, wszak jakiekolwiek postępowania egzekucyjne nie będą mogły być już wszczynane przez wierzycieli.

Po wtóre może jednak zdarzyć się, że pomimo złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez dłużnika sąd odrzuci taki wniosek, nie orzekając o ogłoszeniu upadłości. Stanie się tak zazwyczaj wtedy gdy okaże się, że majątek dłużnika - przedsiębiorcy nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania, bądź dlatego, że jest zbyt mały w wartościach bezwzględnych, bądź dlatego, że obciążony jest prawami rzeczowymi w zbyt wysokim stopniu. W takiej sytuacji, gdy przeprowadzenie postępowania jest niemożliwe, a do ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy nie doszło, dłużnik nie może skorzystać z dobrodziejstw umorzenia zobowiązań. Takie rozwiązanie pozostawia mu jednak otwartą drogę do upadłości konsumenckiej i umorzenia zobowiązań w jej trybie. Co prawda, wobec dłużnika nie została ogłoszona upadłość przedsiębiorcy, jednak sam dłużnik – o ile zdążył złożyć wniosek w terminie – dokonał swoich obowiązków, składając wniosek o ogłoszenie upadłości, czym jednocześnie wykluczył zaistnienie negatywnej przesłanki do umorzenia zobowiązań. To więc czy sąd ogłosił upadłość przedsiębiorcy czy też nie, w ewentualnym postępowaniu o upadłość konsumencką będzie bez znaczenia, istotne bowiem będzie zachowanie dłużnika, to zaś przy zachowaniu terminu wypełnia znamiona zachowania rzetelnego.

Po trzecie w końcu może zdarzyć się tak, że przedsiębiorca złoży w terminie wniosek o ogłoszenie upadłości na zasadach ogólnych a sąd upadłość ogłosi, ale nie umorzy na koniec postępowania jego zobowiązań niezaspokojonych w toku postępowania. Może się tak zdarzyć choćby dlatego, że w przeciwieństwie do upadłości konsumenckiej, postanowienie o umorzeniu zobowiązań wydawane jest przez sąd uznaniowo na wniosek upadłego. Gdyby tak się stało, upadły przedsiębiorca może złożyć wniosek o upadłość już jako konsument, a po ogłoszeniu upadłości i wykonaniu planu spłat oczekiwać obowiązkowego umorzenia zobowiązań.

Biorąc powyższe pod uwagę należy przyjąć, że najbezpieczniejszą drogą przedsiębiorcy, który stał się niewypłacalny, jest złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorstwa w terminie. Samo już bowiem przeprowadzenie upadłości przedsiębiorcy może skutkować umorzeniem jego zobowiązań, w razie zaś gdyby sąd w tym postępowaniu zaniechał wydania postanowienia o umorzeniu zobowiązań, były już przedsiębiorca zawsze ma otwartą drogę do umorzenia tych zobowiązań w postępowaniu upadłościowym konsumenckim.

Odrzucenie takiego wniosku z powodu majątku niewystarczającego na pokrycie kosztów postępowania, także pozostawia otwartą drogę do ogłoszenia upadłości konsumenckiej, pod warunkiem, że przedsiębiorca zostanie wykreślony na swój wniosek lub postanowieniem sądu z rejestru działalności gospodarczej.

PRZEDSIĘBIORCA, KTÓRY W TERMINIE NIE ZŁOŻYŁ WNIOSKU O OGŁOSZENIE UPADŁOŚCI

            Odmiennie kształtuje się natomiast sprawa tych przedsiębiorców, którzy pomimo ciążącego na nich obowiązku nie złożyli wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie przewidzianym, bądź nie złożyli go wcale. Zaniechanie takiego obowiązku jest bowiem czynem zabronionym, podlegającym penalizacji na gruncie przepisów ustawy prawo upadłościowe, jak również niesie istotne ryzyko pokrzywdzenia wierzycieli. Stąd przedsiębiorca, który nie dopełnił tego obowiązku, uznawany jest przez sąd za dłużnika nierzetelnego i niesolidnego, co stanowi przesłankę oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Niezłożenie więc wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy może  w wielu przypadkach przesądzić o niemożności ogłoszenia upadłości konsumenckiej byłego już przedsiębiorcy w ogóle.

Podkreślić jednak należy, że nawet w takiej sytuacji były przedsiębiorca nie został pozbawiony całkowicie możliwości starania się o umorzenie jego zobowiązań w toku upadłości konsumenckiej. W wyjątkowych okolicznościach ustawodawca dopuszcza ogłoszenie upadłości konsumenckiej wobec byłych przedsiębiorców, którzy nie dopełnili swoich obowiązków. Do przesłanek umożliwiających ogłoszenie upadłości konsumenckiej także wobec byłych przedsiębiorców, którzy nie mieszczą się w ramach przedsiębiorcy rzetelnego, należy cała grupa okoliczności związanych z zasadami współżycia społecznego, w tym względy humanitaryzmu.

Reasumując, nowelizacja ustawy prawo upadłościowe otworzyła drogę do umorzenia zobowiązań byłych przedsiębiorców w toku postępowania upadłościowego konsumenckiego. Z dobrodziejstw tego postępowania mogą skorzystać wszyscy przedsiębiorcy, którzy w terminie złożyli wniosek o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy, jak również zachowywali się zgodnie z wzorcem rzetelnego dłużnika. O umorzenie swoich zobowiązań starać się mogą także byli przedsiębiorcy, którzy nie dopełnili swojego obowiązku i nie zgłosili wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie oraz ci, którzy w inny sposób naruszyli wzorzec rzetelnego dłużnika. W ich przypadku decyzja o ogłoszeniu upadłości konsumenckiej będzie miała charakter uznaniowy, zależny od oglądu sądu badającego sprawę, który może korzystne dla dłużnika rozstrzygnięcie oprzeć na zasadach słuszności i humanitaryzmu.

 

Autorzy:

Piotr Pieczara, syndyk, licencjonowany doradca restrukturyzacyjny, pełnomocnik Kancelarii Themi

Michał Kaczmarski, Adwokat specjalizujący się w prawie upadłościowym, cywilnym i gospodarczym, współpracujący z Kancelarią Themi

Wypełnij formularz i zgłoś się w celu wykonania bezpłatnej analizy prawnej Twojej sytuacji pod kątem możliwości i skutków ogłoszenia upadłości konsumenckiej (lub upadłości przedsiębiorcy). Prawnicy Kancelarii Themi specjalizujący się w problematyce upadłości (syndycy masy upadłościowej, doradcy restrukturyzacyjni, adwokaci) skontaktują się z Tobą w ciągu 48 godzin w celu wykonania bezpłatnej analizy prawnej Twojej sytuacji.

Oświadczam, że wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez administratora danych w celach marketingowych, tj. sprzedaży usług prawnych Themi Spółka z o.o. z siedzibą w Krakowie i przesyłania mi informacji dotyczących oferty usług prawnych świadczonych przez Themi Spółka z o.o. z siedzibą w Krakowie, stosownie do treści przepisów Ustawy o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz.U. Nr 133. Poz.883 ze zm.).