UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA – ODDŁUŻENIE POPRZEZ UMORZENIE ZOBOWIĄZAŃ

UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA – ODDŁUŻENIE POPRZEZ UMORZENIE ZOBOWIĄZAŃ

Ustawa Prawo upadłościowe i naprawcze (obecnie Prawo upadłościowe) wprowadziła do polskiego systemu prawnego instytucję postępowania upadłościowego wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, potocznie znaną jako upadłość konsumencka.

Pomimo początkowych trudności wynikających ze zdecydowanie zbyt restrykcyjnego ujęcia dopuszczalności ogłoszenia upadłości konsumenckiej, a w konsekwencji możliwości oddłużenia, instytucja ta - dzięki nowelizacjom z roku 2014 i 2015 - stała się obecnie realną szansą na oddłużenie niewypłacalnych konsumentów, dając im możliwość nowego startu bez balastu zobowiązań. Upadłość konsumencka wprowadzona została do polskiego porządku prawnego w celu przywrócenia do normalnego życia społecznego i zawodowego tych konsumentów, którzy z różnych, lecz co do zasady niezależnych od siebie przyczyn, zadłużyli się ponad swoje ekonomiczne możliwości. Umorzenie zobowiązań orzekane przez sąd po przeprowadzeniu postępowania upadłościowego konsumenckiego jest w zasadzie obligatoryjne, a sąd może odmówić takiego umorzenia jedynie w szczególnych, przewidzianych ustawą sytuacjach.

                Odmiennie niż w przypadku upadłości przewidzianej dla przedsiębiorców i prowadzonej na zasadach ogólnych, w przypadku upadłości konsumenckiej głównym celem postępowania jest umorzenie zobowiązań niewykonanych (niespłaconych) w toku postępowania upadłościowego. W konsumenckim postępowaniu upadłościowym zaspokojenie wierzycieli pozostaje celem jedynie drugorzędnym i realizowanym tylko jeśli jest to możliwe, co istotnie różni postępowanie w przedmiocie upadłości konsumenckiej od analogicznego postępowania w przedmiocie upadłości przedsiębiorcy, gdzie na pierwszym miejscu znajduje się interes wierzycieli. Umorzenie niewykonanych w toku postępowania zobowiązań jest wiec szczególną instytucją prawa, ingerującą silnie w elementarne zasady prawa cywilnego, a często też normy prawa administracyjnego, wprowadzoną do polskiego porządku prawnego ze względów społecznych.

Umorzenie zobowiązań upadłego konsumenta w toku konsumenckiego postępowania upadłościowego powstaje na skutek wydania przez sąd orzeczenia o wygaśnięciu zobowiązania. Postanowienie takie ma charakter konstytutywny, a jego wydanie powoduje, że objęte nim zobowiązania przestają istnieć. Wydanie takiego postanowienia o umorzeniu zobowiązań rozwiązuje więc stosunek zobowiązaniowy jaki łączył upadłego konsumenta z jego wierzycielami.

Instytucja umorzenia zobowiązań pozwala konsumentowi na rozpoczęcie nowego życia, bez obciążenia wcześniej zaciągniętymi długami, które w części, w jakiej nie udało się ich spłacić w trakcie likwidacji majątku dłużnika, zostają ostatecznie umorzone. W toku postępowania upadłościowego konsumenckiego, podobnie jak w postępowaniu upadłościowym przedsiębiorców, przeprowadzona jest likwidacja majątku poprzez jego sprzedaż – o ile taki majątek dłużnik w ogóle posiada, bowiem w postępowaniu upadłościowym konsumenckim dopuszczalne jest prowadzenie postępowania także wtedy gdy majątku tego brak.

Likwidacji ulegają w szczególności nieruchomości, w tym mieszkanie dłużnika, a także wartościowe ruchomości jak samochody, sprzęt RTV czy niekonieczny do prowadzenia gospodarstwa domowego sprzęt AGD, biżuteria i kosztowności, a także dzieła sztuki oraz niektóre prawa majątkowe przysługujące konsumentowi. Kwoty uzyskane z likwidacji majątku przeznaczone zostają na zaspokojenie kosztów postępowania oraz proporcjonalną, zgodną z zasadami kolejności spłatę wierzycieli konsumenta. Pozostałe po likwidacji mienia upadłego konsumenta zadłużenie spłacane jest w określonych przez sąd, ale możliwych do udźwignięcia przez upadłego ratach w ramach Planu spłaty wierzycieli w okresie maksymalnie 3 lat.

Jeżeli w wyniku likwidacji majątku dłużnika, jak również w toku wykonywania Planu spłaty wierzycieli zobowiązania konsumenta nie zostaną spłacone w całości, niespłacona część długów zostaje - co do zasady - umorzona postanowieniem sądu. W przypadku więc gdy majątek konsumenta jest niewielki w porównaniu do jego długów, instytucja umorzenia zobowiązań może stanowić jedyną szansę dla dłużnika na wyrwania się ze spirali długów i rozpoczęcie życia niejako z czystą kartą. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że pomimo swojego w zasadzie obligatoryjnego charakteru, umorzenie zobowiązań nastąpić może jedynie pod warunkiem wykonania Planu spłaty wierzycieli ustalonego postanowieniem sądu. Niewykonanie Planu spłaty wierzycieli przez konsumenta może natomiast (choć nie musi) skutkować uchyleniem Planu spłaty wierzycieli, a w konsekwencji utratą szans na oddłużenie w toku upadłości konsumenckiej.

Sąd może wydać postanowienie o umorzeniu zobowiązań upadłego także w sytuacji nie ustalenia Planu spłaty wierzycieli w ogóle, jeśli w jego ocenie sytuacja osobista upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że nie jest on zdolny do dokonania jakichkolwiek spłat w ramach Planu spłaty wierzycieli. W takim przypadku sąd wydaje postanowienie o umorzeniu zobowiązań upadłego dłużnika i zakończeniu postępowania upadłościowego zaraz po zakończeniu likwidacji majątku dłużnika. Sąd może wydać także postanowienie o umorzeniu zobowiązań upadłego konsumenta w sytuacji uchylenia ustalonego wcześniej Planu spłaty wierzycieli na wniosek upadłego, jeżeli uzna, że brak możliwości wykonania Planu spłaty wierzycieli ma charakter trwały i wynika z okoliczności od upadłego niezależnych.

Po wydaniu postanowienia o umorzeniu zobowiązań niedopuszczalne jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego dotyczącego wierzytelności powstałej przed dniem ustalenia Planu spłaty wierzycieli.

                Oddłużenie konsumenta następuje w chwili wydania postanowienia o umorzeniu zobowiązań i obejmuje wszystkie zobowiązania upadłego z wyjątkiem takich, w przypadku których umorzenie ich   wiązałoby się ze szczególnym pokrzywdzenie wierzyciela. Zobowiązania nie podlegające umorzeniu zostały przez ustawodawcę wyraźnie wskazane w przepisach o upadłości konsumenckiej. W szczególności wyłączone z umorzenia zostały zobowiązania:

- zobowiązania o charakterze alimentacyjnym,

- zobowiązania wynikające z rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci,

- zobowiązania do zapłaty kar grzywny orzeczonych przez sąd,

- wykonania obowiązku naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,

- zobowiązania do zapłaty nawiązki lub świadczenia pieniężnego orzeczonych przez sąd, jako środek karny lub środek związany z poddaniem sprawcy próbie,

- zobowiązania do naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem,

- zobowiązania, których upadły umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu.

Wyłączenie umorzenia wobec zobowiązań alimentacyjnych wydaje się oczywistą implikacją elementarnej dla prawa rodzinnego zasady, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, ewentualnie wychowania, obciąża krewnych potrzebującego. Obowiązek zabezpieczenia środków utrzymania i wychowania osobom niezdolnym do ich samodzielnego pozyskania jest powszechnie akceptowany społecznie, a konieczność ochrony interesów takich osób – w postaci min. świadczeń alimentacyjnych – znajduje odzwierciedlenie w licznych normach prawa.

Wyłączenie umorzenia zobowiązań wynikających z rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolność do pracy, kalectwo lub śmierć, oraz wykonanie obowiązku naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, jest z kolei przejawem zasady ochrony interesów osób słabszych i pokrzywdzonych przez dłużnika w wyniku jego zawinionych działań lub zaniechań. Ustawodawca chroni licznymi normami interes osób pokrzywdzonych, wyłączenie zaś przewidziane przepisami ustawy prawo upadłościowe jest przejawem jego konsekwencji. Podobnie uzasadnić można wyłączenie z umorzenia zobowiązania do naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem.

Nadto na uwagę zasługuje, że kategoria ta wspólnie z kategoriami: zobowiązania do zapłaty kar grzywny orzeczonych przez sąd, oraz zobowiązania do zapłaty nawiązki lub świadczenia pieniężnego orzeczonych przez sąd jako środek karny lub środek związany z poddaniem sprawcy próbie, są instytucją prawa karnego stanowiąc karę, środek karny, bądź środek probacyjny i jako takie nie mogą podlegać umorzeniu w postępowaniu upadłościowym.

                Wydanie postanowienia o umorzeniu zobowiązań upadłego konsumenta powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości i niewykonanych w wyniku wykonania Planu spłaty wierzycieli jest obligatoryjne, wydawane jest z urzędu, nawet w braku stosownego wniosku upadłego. Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu niespłaconych w toku likwidacji majątku konsumenta i wykonania planu spłaty wierzycieli dochodzi do pełnego oddłużenia, odnoszącego taki skutek jakby żadnych zobowiązań – z wyjątkiem wskazanych wyżej, a wyłączonych z umorzenia – konsument nie miał. Umorzenie zobowiązań stanowi więc pewność bezpieczeństwa prawnego konsumenta w okresie po zakończeniu postępowania upadłościowego i wykonania Planu spłaty wierzycieli.

                Złą wiadomością dla poręczycieli upadłego, jego współdłużników i osób trzecich, na których mieniu ustanowiona została hipoteka, zastaw, zastaw rejestrowy, zastaw skarbowy, a także hipoteka morska, w celu zabezpieczenia jego zobowiązań jest, iż postanowienie o umorzeniu zobowiązań upadłego jest bezskuteczne względem nich. Umorzenie długów upadłego nie zwalnia poręczycieli upadłego, współdłużników i osób trzecich z ich zobowiązań względem wierzycieli, którzy wciąż mogą prowadzić przeciwko nim postępowania egzekucyjne, bądź z całego ich majątku (dłużnik solidarny, poręczyciel), bądź z konkretnego składnika majątku (zastaw, zastaw rejestrowy, hipoteka, hipoteka morska). Taka regulacja w połączeniu z zaistnieniem skutku umorzenia zobowiązań upadłego w postaci wygaśnięcia roszczeń wobec upadłego ze strony jego gwarantów, poręczycieli oraz współdłużników zobowiązań, które zostały umorzone, rodzi po stronie tych ostatnich wysoce niekorzystne skutki prawne. Instytucja umorzenia zobowiązań konsumenta staje się dla tych osób bardzo niekorzystna, nie tylko w trakcie postępowania upadłościowego (również w trakcie wykonywania przez upadłego planu spłaty wierzycieli), lecz również po jego zakończeniu, gdyż wierzyciele mogą nadal kierować egzekucję do ich majątków. Nadto wydanie postanowienia o umorzeniu zobowiązań upadłego pozbawia ich jakichkolwiek roszczeń regresowych. Nie tylko więc będą musieli spłacić wspólne lub poręczone (w tym także zabezpieczone rzeczowo) zobowiązanie w całości (bądź do wysokości zabezpieczenia), utracą także szanse na odzyskanie jego równowartości od dłużnika w przyszłości.

                Na koniec zauważyć trzeba, że umorzenie zobowiązań upadłego konsumenta w toku upadłości konsumenckiej nie rodzi po stronie upadłego powstania obowiązku podatkowego na gruncie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, co wydaje się słuszną i konieczną regulacją. Odmienne bowiem uregulowanie w wielu przypadkach niweczyłoby nadrzędny cel jakim jest jego oddłużenie.

Oprócz wskazanych skutków umorzenia zobowiązań upadłego konsumenta na istnienie jego długów, postanowienie o umorzeniu odnosi też skutki poboczne, z których najistotniejsze to:

- wykreślenie upadłego przez sąd rejestrowy z Rejestru Dłużników Niewypłacalnych (z urzędu),

- powstanie obowiązku wykreślenia upadłego z Biur Informacji Gospodarczej (na jego wniosek),

- powstanie obowiązku zamieszczenia informacji o nieistnieniu zobowiązania w Biurze Informacji Kredytowej (informacje o historii zadłużenia nie są usuwane i pozostają w bazie przez okres 10 lat),

- ograniczenie możliwości złożenia po raz kolejny wniosku o upadłość konsumencką przez okres następnych 10 lat, chyba że upadły wykaże, że do kolejnej niewypłacalności bądź zwiększenia jej stopnia doszło pomimo dochowania przez niego należytej staranności, lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione zasadami słuszności lub względami humanitarnymi,

- umieszczenie danych upadłego w internetowym Centralnym Rejestrze Restrukturyzacji i Upadłości .

                Dzięki obligatoryjności umorzenia zobowiązań (z wyłączeniem wyjątkowych sytuacji przewidzianych ustawą) oraz kompleksowemu i pełnemu charakterowi oddłużenia, upadłość konsumencka stanowi obecnie dla wielu zadłużonych ponad miarę konsumentów realną szansę na rozpoczęcie nowego życia bez balastu długów. Dla wielu z nich może okazać się szansą na powrót do normalnego życia zawodowego i społecznego, pozwalając wykreślić skutki niekorzystnych zdarzeń lub błędnych decyzji. Pomimo krótkiego okresu od wprowadzeniu obowiązujących regulacji upadłość konsumencka już stała się ratunkiem dla tysięcy osób, zdając w praktyce test swoich nowatorskich na gruncie polskiego prawa upadłościowego przepisów.

Autorzy:

Piotr Pieczara, syndyk, licencjonowany doradca restrukturyzacyjny, pełnomocnik Kancelarii Themi

Michał Kaczmarski, Adwokat specjalizujący się w prawie upadłościowym, cywilnym i gospodarczym

Wypełnij formularz i zgłoś się w celu wykonania bezpłatnej analizy prawnej Twojej sytuacji pod kątem możliwości i skutków ogłoszenia upadłości konsumenckiej (lub upadłości przedsiębiorcy). Prawnicy Kancelarii Themi specjalizujący się w problematyce upadłości (syndycy masy upadłościowej, doradcy restrukturyzacyjni, adwokaci) skontaktują się z Tobą w ciągu 48 godzin w celu wykonania bezpłatnej analizy prawnej Twojej sytuacji.

Oświadczam, że wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez administratora danych w celach marketingowych, tj. sprzedaży usług prawnych Themi Spółka z o.o. z siedzibą w Krakowie i przesyłania mi informacji dotyczących oferty usług prawnych świadczonych przez Themi Spółka z o.o. z siedzibą w Krakowie, stosownie do treści przepisów Ustawy o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz.U. Nr 133. Poz.883 ze zm.).